Przemoc rówieśnicza – zauważyć, zrozumieć, reagować

W dniach 28 września – 2 października 2026 r. w szkołach i placówkach w całej Polsce obchodzony jest Tydzień Przeciwdziałania Przemocy Rówieśniczej – inicjatywa Ministerstwa Edukacji Narodowej. To dobry moment, aby zatrzymać się przy temacie, który nie dotyczy wyłącznie dzieci bezpośrednio doświadczających przemocy. Dotyczy całej społeczności szkolnej – również uczniów, którzy są jej świadkami, rodziców, nauczycieli i innych dorosłych odpowiedzialnych za tworzenie bezpiecznego środowiska. 

Zacznijmy jednak od podstawowego pytania: Czy każda kłótnia między dziećmi jest przemocą? Nie.

Dzieci i nastolatki spierają się, złoszczą na siebie, konkurują, obrażają się i wchodzą w konflikty. Sam konflikt nie jest jeszcze tym samym co przemoc czy dręczenie rówieśnicze.

W badaniach nad bullyingiem (dręczeniem rówieśniczym) zwraca się uwagę przede wszystkim na intencję skrzywdzenia, powtarzalność zachowań oraz nierównowagę sił pomiędzy osobami. Przewaga nie musi oznaczać wyłącznie większej siły fizycznej. Może wynikać z liczebności grupy, pozycji w klasie, popularności, dostępu do informacji czy możliwości wpływania na innych. W praktyce szkolnej szczególnie ważne jest odróżnienie konfliktu od przemocy. Nie każda sprzeczka między uczniami wymaga takiej samej interwencji.

Przemoc nie zawsze zostawia siniaki

Przemoc rówieśnicza może przyjmować różne formy:

• Może być fizyczna – bicie, kopanie, popychanie czy szarpanie.
• Może być werbalna – wyzywanie, poniżanie, ośmieszanie czy grożenie.
• Może dotyczyć relacji – celowego wykluczania, izolowania, rozsiewania plotek czy wpływania na innych uczniów, aby również odsunęli się od określonej osoby.
• Może również przenieść się do świata cyfrowego – komunikatorów, mediów społecznościowych, grup klasowych czy gier online.

Dlatego brak śladów fizycznych nie oznacza, że dziecko nie doświadcza krzywdzenia.

Jak duży jest to problem w Polsce?

Jednym z najważniejszych polskich źródeł wiedzy na temat przemocy wobec dzieci jest „Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce 2023” Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę.

W badaniu 66% dzieci i nastolatków zadeklarowało, że w swoim życiu doświadczyło przemocy ze strony rówieśników.

Oznacza to, że takie doświadczenie deklarowało około dwoje na troje badanych dzieci.

Dane pokazują również zmianę skali niektórych doświadczeń w ciągu dziesięciu lat. Odsetek badanych deklarujących doświadczenie przemocy fizycznej ze strony rówieśników wzrósł z 41% w 2013 r. do 48% w 2023 r., a przemocy psychicznej – z 28% do 44%.

Przemoc przenosi się również do Internetu

Świat offline i online coraz trudniej traktować jako dwa zupełnie odrębne środowiska funkcjonowania dzieci. Badania NASK dotyczące funkcjonowania nastolatków w Internecie pokazują, że młodzi ludzie spotykają się w sieci między innymi z wyzywaniem, ośmieszaniem i poniżaniem. Przemoc cyfrowa ma przy tym szczególną cechę – może przekraczać przestrzeń szkoły. Krzywdzący materiał może zostać udostępniony wielu osobom, a kontakt z przemocą nie musi kończyć się wraz z wyjściem dziecka ze szkolnego budynku.

Dlatego rozmowa o bezpieczeństwie rówieśniczym musi obejmować również to, co dzieje się w przestrzeni cyfrowej. To nie jest problem wyłącznie polskich szkół. Dane międzynarodowe pokazują, że przemoc rówieśnicza jest zjawiskiem występującym w wielu krajach.  Raport WHO/HBSC, oparty na badaniu przeprowadzonym w roku szkolnym 2021/2022, obejmuje dane około 280 tysięcy uczniów w wieku 11, 13 i 15 lat z 44 krajów i regionów Europy, Azji Centralnej i Kanady. Analizowano w nim między innymi doświadczenia związane z bullyingiem, cyberbullyingiem i bójkami między nastolatkami. Te dane pokazują też, że nie mówimy o problemie pojedynczego ucznia czy jednej ‘trudnej’ klasy. Przemoc rówieśnicza jest zjawiskiem, na które musimy reagować systemowo.

Co rzeczywiście działa?

Wiemy już, że odpowiednio zaplanowane działania szkolne mogą ograniczać skalę przemocy rówieśniczej. Potwierdza to duży przegląd systematyczny i metaanaliza Gaffney, Ttofi i Farrington (2021), obejmujące 100 ewaluacji szkolnych programów przeciwdziałania bullyingowi. Autorzy wykazali, że programy te jako grupa mogą ograniczać zarówno stosowanie bullyingu, jak i jego doświadczanie. Jednocześnie ich skuteczność nie jest jednakowa – różni się w zależności od programu i sposobu jego realizacji.

Jednym z najlepiej przebadanych przykładów jest fiński program KiVa, opracowany na Uniwersytecie w Turku. W dużym badaniu obejmującym 8237 uczniów z 78 szkół po dziewięciu miesiącach jego realizacji odnotowano korzystne efekty m.in. w zakresie doświadczania i stosowania bullyingu. Badania prowadzone później w innych krajach przynosiły jednak zróżnicowane rezultaty. Pokazuje to, że znaczenie ma nie tylko wybór programu, ale również sposób jego wdrożenia i środowisko, w którym jest realizowany.

Przemoc nie dzieje się wyłącznie między dwiema osobami

To szczególnie ważne z punktu widzenia szkoły. W sytuacji przemocy rówieśniczej nie uczestniczą wyłącznie osoba krzywdzona i osoba stosująca przemoc. Znaczenie ma również grupa.

Wokół są też inni uczniowie – obserwują, czasem się śmieją, odchodzą albo milczą. Niektórzy stają po stronie osoby krzywdzącej, inni próbują pomóc.  Badania nad bullyingiem oraz programy takie jak KiVa zwracają uwagę właśnie na znaczenie procesów grupowych i zachowania rówieśników. Dlatego przeciwdziałanie przemocy nie może ograniczać się wyłącznie do pytania:

„Kto zaczął?”

Warto również pytać:

Co dzieje się w grupie?

Jak reagują świadkowie?

Czy ktoś wzmacnia krzywdzące zachowanie?

Czy osoba krzywdzona otrzymuje wsparcie?

Czy uczniowie wiedzą, gdzie i komu mogą powiedzieć o tym, co się dzieje?

Co może zrobić uczeń?

Dziecko będące świadkiem przemocy nie powinno narażać własnego bezpieczeństwa ani samodzielnie rozwiązywać trudnej sytuacji. Może jednak zrobić kilka bardzo ważnych rzeczy: 

• ZAUWAŻ
  Nie udawaj, że nic się nie dzieje. Wyśmiewanie, poniżanie czy wykluczanie również mogą krzywdzić.
• NIE WZMACNIAJ
  Nie śmiej się, nie zachęcaj, nie udostępniaj kompromitującego zdjęcia czy filmu, nie przesyłaj dalej krzywdzących wiadomości.
• WESPRZYJ
  Czasem znaczenie ma bardzo prosty gest – podejście do osoby, która została sama, zaproszenie jej do grupy czy pokazanie, że ktoś zauważył to, co się wydarzyło.
• POWIEDZ DOROSŁEMU
  Wychowawcy, nauczycielowi, psychologowi, pedagogowi, rodzicowi lub innej zaufanej osobie.

Powiedzenie o krzywdzeniu nie jest donoszeniem. Jest szukaniem pomocy w sytuacji, z którą ktoś może nie być w stanie poradzić sobie sam.

A co możemy zrobić jako dorośli?

Przede wszystkim – słuchać i traktować informacje dziecka poważnie.

Zamiast:

„Nie przejmuj się.”

„Po prostu ich ignoruj.”

„Może sam coś zrobiłeś?”

warto zacząć od:

„Dobrze, że mi o tym powiedziałeś.”

„Chcę zrozumieć, co się wydarzyło.”

„Zastanowimy się, co możemy zrobić.”

Dziecko powinno wiedzieć nie tylko, że może powiedzieć dorosłemu o przemocy, ale również komu może powiedzieć, w jaki sposób może to zrobić i że jego zgłoszenie zostanie potraktowane poważnie.

Zauważ. Nie wzmacniaj. Wesprzyj. Powiedz.

Tydzień Przeciwdziałania Przemocy Rówieśniczej jest okazją, żeby o tym wszystkim rozmawiać, ale działania nie mogą skończyć się po kilku dniach. Najważniejsze jest to, co robimy na co dzień: czy zauważamy zmianę w zachowaniu ucznia, czy reagujemy na wykluczanie i wyśmiewanie, czy dzieci wiedzą, do kogo mogą przyjść i czy mają doświadczenie, że kiedy mówią o czymś trudnym – dorosły rzeczywiście reaguje.

Bezpieczna szkoła nie jest szkołą, w której nigdy nie wydarza się nic trudnego.

Jest szkołą, która potrafi trudne sytuacje zauważyć i na nie odpowiedzieć.

Agnieszka Stefaniak

Źródła i literatura

Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę (2023). Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce 2023. Warszawa: Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.

Cosma, A., Molcho, M., Pickett, W. (red.) (2024). A focus on adolescent peer violence and bullying in Europe, central Asia and Canada. Health Behaviour in School-aged Children international report from the 2021/2022 survey. Volume 2. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe.

Gaffney, H., Ttofi, M. M., Farrington, D. P. (2021). Effectiveness of school-based programs to reduce bullying perpetration and victimization: An updated systematic review and meta-analysis. Campbell Systematic Reviews, 17(2), e1143. DOI: 10.1002/cl2.1143.

Gaffney, H., Ttofi, M. M., Farrington, D. P. (2021). What works in anti-bullying programs? Analysis of effective intervention components. Journal of School Psychology, 85, 37–56. DOI: 10.1016/j.jsp.2020.12.002.

Kärnä, A., Voeten, M., Little, T. D., Poskiparta, E., Kaljonen, A., Salmivalli, C. (2011). A large-scale evaluation of the KiVa antibullying program: Grades 4–6. Child Development, 82(1), 311–330. DOI: 10.1111/j.1467-8624.2010.01557.x.

Salmivalli, C., Kärnä, A., Poskiparta, E. (2011). Counteracting bullying in Finland: The KiVa program and its effects on different forms of being bullied. International Journal of Behavioral Development, 35(5), 405–411. DOI: 10.1177/0165025411407457.

NASK – Państwowy Instytut Badawczy. Nastolatki 3.0. Badania dotyczące funkcjonowania dzieci i młodzieży w środowisku cyfrowym.

Ministerstwo Edukacji Narodowej (2026). Tydzień Przeciwdziałania Przemocy Rówieśniczej. Materiały dla szkół i placówek.