Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży – jak wspierać, rozpoznawać trudności i szukać pomocy?

Z okazji Światowego Dnia Zdrowia Psychicznego, obchodzonego 10 października, warto przypomnieć, jak ważne jest dbanie o dobrostan psychiczny dzieci i młodzieży.

Okres dzieciństwa i adolescencji to czas intensywnego rozwoju, wielu wyzwań oraz licznych, dynamicznych zmian zachodzących w sferze biologicznej, psychicznej i społecznej. 

Dzieci potrzebują czuć, że są ❤ kochane, ❤ wartościowe, ❤ ważne, ❤ wysłuchane oraz że mają oparcie w dorosłych. Kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozwoju jest adekwatne zaspokajanie uniwersalnych potrzeb więzi, kompetencji i autonomii, potrzeb specyficznych dla danego okresu rozwojowego oraz potrzeb indywidualnych konkretnego dziecka. Warto również pamiętać, że dzieci posiadają swoje unikalne cechy i różnią się np. pod względem temperamentu, poziomu wrażliwości czy potrzeby stymulacji.

Nie chodzi o to, aby chronić dziecko przed każdą trudnością, stresorem i rozczarowaniem, lecz udzielać adekwatnego wsparcia i dawać poczucie, że w trudnych chwilach nie zostanie samo. 

1. Co wspiera zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży?

Bezpieczne, wspierające i oparte na zaufaniu relacje z dorosłymi

Jednym z najsilniejszych czynników chroniących jest obecność wspierającego, responsywnego, dostępnego emocjonalnie dorosłego. Dziecko powinno mieć poczucie, że może zwrócić się do rodzica lub innej zaufanej osoby ze swoimi trudnościami, błędami czy trudnymi emocjami i zostanie wysłuchane bez wyśmiewania, zawstydzania i pochopnego oceniania. Ważne jest, aby wiedziało, że nie musi radzić sobie ze wszystkim samodzielnie, a proszenie o pomoc jest oznaką dbania o siebie, a nie słabości.

Wspierająca komunikacja

Sposób, w jaki rozmawiamy z dzieckiem, wpływa na jego poczucie własnej wartości, zaufanie do dorosłych i gotowość do dzielenia się trudnościami. Ważnym elementem wspierania zdrowia psychicznego jest pomoc dziecku w rozpoznawaniu, nazywaniu i wyrażaniu emocji.

Pomocne są: aktywne słuchanie, empatyczna komunikacja, walidowanie emocji dziecka, wysokiej jakości czas spędzany razem, pozytywne wzmocnienia i pochwały, normalizowanie popełniania błędów, konstruktywne informacje zwrotne i wskazówki, rozmowy o emocjach i sposobach radzenia sobie z trudnościami.

Walidacja emocji nie oznacza jednak zgody na każde zachowanie, które im towarzyszy. Można uprawomocnić emocje dziecka jednocześnie nie zgadzając się na niewłaściwe zachowanie.

Warto unikać: nadmiernej krytyki, etykietowania, biernej agresji, sarkazmu, zawstydzania, unieważniania przeżyć dziecka, obarczania dziecka problemami dorosłych.

Sen, odżywianie, aktywność fizyczna i odpoczynek

Zdrowie psychiczne jest ściśle związane ze zdrowiem fizycznym i codziennymi nawykami. Odpowiednia ilość snu (orientacyjne zalecenia wynoszą: dla dzieci w wieku 6-12 lat: 9-12 godzin, dla dzieci w wieku 13-18 lat: 8-10 godzin), regularna aktywność fizyczna, wartościowe odżywianie, czas na swobodną zabawę oraz odpoczynek i relaks wspierają zdrowie psychiczne. Warto pamiętać, że czas wolny nie musi być produktywny ani wypełniony zajęciami dodatkowymi. Dzieci i młodzież potrzebują przestrzeni na regenerację.

Modelowanie prawidłowych zachowań

Sposoby komunikowania się rodziców, rozwiązywania konfliktów czy regulacji emocji stanowią istotne wzorce dla dzieci, które są ich obserwatorami.

Wspierające relacje rówieśnicze

Poczucie przynależności do grupy, akceptacja ze strony rówieśników oraz możliwość budowania satysfakcjonujących relacji społecznych są ważnym elementem dobrostanu psychicznego. Relacje rówieśnicze stanowią źródło wsparcia emocjonalnego i sprzyjają rozwojowi kompetencji społecznych. Warto stwarzać dziecku możliwości nawiązywania relacji i uczestniczenia w aktywnościach z rówieśnikami. Należy również zwracać uwagę na izolację, konflikty oraz oznaki przemocy rówieśniczej.

Jasne i adekwatne granice

Jasne, przewidywalne i adekwatne do wieku granice zwiększają poczucie bezpieczeństwa, określają obszar prawidłowych zachowań, uczą odpowiedzialności, konsekwencji i szacunku oraz stanowią ważny element budowania zdrowych relacji interpersonalnych.

Higiena cyfrowa

Istotne jest zainteresowanie aktywnością dziecka w świecie cyfrowym, rozmowy o bezpieczeństwie w internecie oraz wsparcie w higienie cyfrowej poprzez zasady korzystania z urządzeń elektronicznych. Warto rozważyć odroczenie momentu otrzymania przez dziecko własnego smartfona oraz korzystania z mediów społecznościowych.

Wspieranie samodzielności, rozwijanie mocnych stron i poczucia kompetencji

Dzieci potrzebują możliwości podejmowania decyzji adekwatnych do wieku, rozwijania kompetencji oraz zdobywania doświadczeń. Sprzyja to budowaniu poczucia sprawczości, samodzielności i wiary we własne możliwości. Istotnym czynnikiem wspierającym zdrowie psychiczne jest możliwość rozwijania zainteresowań, talentów i mocnych stron. Doświadczanie sukcesów oraz postępów w ważnych dla dziecka obszarach wzmacnia poczucie kompetencji i własnej skuteczności. Jednocześnie warto, aby dziecko wiedziało, że jego wartość nie zależy od osiągnięć.

Rozwijanie umiejętności zarządzania stresem

Warto wspierać dzieci w nauce regulacji emocji i radzenia sobie ze stresem. Wsparciem mogą być np. drobne aktywności sprawiające radość, techniki oddechowe, mindfulness (uważność), wizualizacje, medytacja, muzyka, masaże relaksacyjne, sport, taniec, trening autogenny Schulza, relaksacja progresywna mięśni Jacobsona, kontakt z naturą i zwierzętami, aktywności twórcze, prace plastyczne, aromaterapia, czytanie książek, słuchanie wartościowych podcastów i audiobooków, zabawy sensoryczne. Warto eksperymentować i szukać metod, które służą dziecku i są zgodne z preferencjami.

Edukacja w zakresie empatii oraz reagowania na przemoc

Ważnym elementem profilaktyki jest edukacja dzieci w zakresie reagowania na przemoc – zarówno wtedy, gdy same jej doświadczają, jak również wtedy, gdy są jej świadkami. Istotne jest również rozwijanie empatii i uważności na samopoczucie rówieśników oraz zachęcanie do udzielania wsparcia i zgłaszania budzących niepokój sygnałów osobom dorosłym.

2. Niepokojące sygnały w obszarze zdrowia psychicznego mogą obejmować:

• utrzymujący się smutek lub obniżony nastrój,
• nasilony lęk i nadmierne zamartwianie się,
• niską samoocenę,
• zwiększoną drażliwość lub nadmierną reaktywność emocjonalną,
• utratę zainteresowań i radości z aktywności, które wcześniej sprawiały przyjemność,
• wyraźne zmiany w zachowaniu,
• wycofywanie się z kontaktów z rówieśnikami lub rodziną,
• unikanie sytuacji społecznych,
• zachowania agresywne,
• nasilenie zachowań buntowniczych lub łamiących normy,
• regresję w zachowaniu, czyli powrót do mniej dojrzałych sposobów reagowania,
• trudności z koncentracją uwagi,
• pogorszenie wyników w nauce,
• spadek motywacji i aktywności,
• utrzymujące się bóle głowy, bóle brzucha, nudności, wymioty, duszności, ucisk w klatce piersiowej lub inne objawy somatyczne bez jednoznacznej przyczyny medycznej,
• zaburzenia snu,
• zmiany apetytu,
• przewlekłe zmęczenie i obniżenie energii,
• zachowania ryzykowne,
• objawy uzależnienia substancjalnego lub behawioralnego,
• samouszkodzenia, myśli samobójcze lub zachowania samobójcze – wymagające pilnej reakcji.

Pojedynczy objaw nie musi oznaczać obecności zaburzenia psychicznego. Istotne są kontekst, częstotliwość, nasilenie, czas trwania oraz wpływ na codzienne funkcjonowanie.

Współcześnie zaburzenia psychiczne są definiowane i opisywane w międzynarodowych klasyfikacjach diagnostycznych ICD-11 oraz DSM-5-TR. Ich etiologia jest zazwyczaj złożona i wieloczynnikowa.

Na zdrowie psychiczne dziecka mogą wpływać czynniki: biologiczne (np. predyspozycje genetyczne, rozwój i funkcjonowanie układu nerwowego), psychologiczne (np. temperament, rezyliencja), społeczne i środowiskowe, związane m.in. z sytuacją rodzinną i funkcjonowaniem szkolnym. 

Istotnym czynnikiem ryzyka trudności w zakresie zdrowia psychicznego są doświadczenia wysoce stresujące i potencjalnie traumatyczne, zarówno jednorazowe, jak i długotrwałe, takie jak utrata bliskiej osoby, przemoc czy konflikty rodzinne.

Ocena przyczyn obserwowanych objawów wymaga uwzględnienia potencjalnych uwarunkowań somatycznych. Stan zdrowia somatycznego (np. choroby neurologiczne, choroby autoimmunologiczne, zaburzenia hormonalne, anemia, niedobory żywieniowe) może wpływać na funkcjonowanie psychiczne, dlatego trudności dziecka należy oceniać w sposób kompleksowy.

W przypadku występowania samookaleczeń, myśli samobójczych lub bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia dziecka konieczna jest natychmiastowa reakcja i niezwłoczne skorzystanie z pomocy specjalistycznej.

3. Gdzie można uzyskać wsparcie?

Pierwszym krokiem w przypadku pojawienia się trudności może być rozmowa z:
❤ wychowawcą, ❤ nauczycielem, ❤ psychologiem szkolnym, ❤ pedagogiem szkolnym.

Szkoła może pomóc w rozpoznaniu potrzeb dziecka oraz udzielić dostosowanych form pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Warto jednak pamiętać, że wsparcie oferowane przez szkołę nie zastępuje specjalistycznej diagnozy ani leczenia, w tym psychoterapii.

Rodzice mogą również skorzystać z pomocy:

• poradni psychologiczno-pedagogicznej,

• psychologa dzieci i młodzieży,

• psychoterapeuty dzieci i młodzieży,

• lekarza psychiatry dzieci i młodzieży.

Wybierając specjalistę, warto zwracać uwagę na jego kwalifikacje oraz stosowanie metod o udowodnionej naukowo skuteczności (evidence-based practice). Współczesne wytyczne kliniczne, m.in. opracowywane przez NICE i APA, obejmują dobór form pomocy do rodzaju i nasilenia trudności dziecka. W niektórych sytuacjach ważnym elementem leczenia jest psychoterapia, np. terapia poznawczo-behawioralna (CBT), której skuteczność potwierdzono w odniesieniu do wielu trudności i zaburzeń. Specjalista może również zalecić inną formę terapii lub połączenie kilku metod. W uzasadnionych przypadkach koniecznym elementem leczenia może być farmakoterapia prowadzona przez lekarza psychiatrę.

System ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży

Pomoc psychologiczna, psychoterapeutyczna i psychiatryczna dla dzieci i młodzieży w Polsce jest organizowana na trzech poziomach referencyjnych:

I poziom – ośrodki środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży. Oferują m.in. konsultacje psychologiczne i psychoterapię. Skierowanie nie jest wymagane.

II poziom – centra zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży, obejmujące poradnie zdrowia psychicznego i opiekę dzienną. Kadra składa się z lekarzy psychiatrów, psychologów i psychoterapeutów. Do poradni zdrowia psychicznego nie jest wymagane skierowanie.

III poziom – wysokospecjalistyczna opieka szpitalna na oddziałach psychiatrycznych dla dzieci i młodzieży. W nagłym zagrożeniu życia lub zdrowia można zgłosić się do szpitala bez skierowania.

Informacje o placówkach można znaleźć na stronie: https://pacjent.gov.pl/leczenie-psychiatryczne-mlodziezy-i-dzieci

Telefony zaufania i czaty dla dzieci i młodzieży:

📞 tel. 116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę – bezpłatny, anonimowy, całodobowy. Można zadzwonić lub skorzystać z czatu:

💬 116111.pl

📞 tel. 800 12 12 12 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka – bezpłatny, anonimowy, całodobowy. Dostępny jest także czat: 

💬 czat.brpd.gov.pl 

📞 tel. 800 119 119 – Telefon i czat zaufania dla dzieci i młodzieży – bezpłatny, anonimowy, czynny codziennie w godz. 14:00 – 22:00. Dostępny jest także czat: 

💬 800119119.pl

Telefony zaufania dla dorosłych:

📞 116 123 – Telefon zaufania dla osób dorosłych. Bezpłatne, całodobowe wsparcie w trudnych sytuacjach emocjonalnych.

📞 800 70 2222 – Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym. Bezpłatna, całodobowa pomoc psychologiczna dla dorosłych w kryzysie psychicznym. 

📞 800 100 100 – Telefon dla Rodziców i Nauczycieli w sprawie bezpieczeństwa dzieci prowadzony przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę, pon.-pt. 12:00-15:00. Rozkład dyżurów na stronie internetowej: https://800100100.pl/

📞 800 800 602 – Telefon dla rodziców i opiekunów dzieci w kryzysie, pon.-pt. 16:00-20:00.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia:

📞 zadzwoń pod numer 112 lub 999,

🏥 udaj się do szpitala posiadającego oddział psychiatryczny dla dzieci i młodzieży,

🏥 zgłoś się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego (SOR).

❤  Dla zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży istotne jest również dbanie przez rodziców o własny dobrostan psychiczny oraz korzystanie ze wsparcia w sytuacji, gdy sami go potrzebują. Dzieci nie potrzebują idealnych rodziców. Trudności psychiczne dziecka nie są oznaką słabości ani porażki. Wczesne skorzystanie z profesjonalnej pomocy jest wyrazem odpowiedzialności, troski i dbałości o dobro dziecka. 

Klaudia Karwatka

psycholog szkolny

Źródła

Grzegorzewska, I., Borkowska, A. R., Cierpiałkowska, L. (2025). Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży. Wydawnictwo Naukowe PWN

American Academy of Sleep Medicine (AASM)

American Psychological Association (APA)

National Institute for Health and Care Excellence (NICE)

Serwis Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/dziecko-w-kryzysie-psychicznym https://pacjent.gov.pl/leczenie-psychiatryczne-mlodziezy-i-dzieci

World Health Organization (WHO)